Нугасны анд явлаа, явлаа…

Зүүд ч биш, мөрөөдөл ч биш, үнэхээр яваад ирлээ, тэр ч бид ч чадлаа... Анх, хэзээ ч юм бэ дээ, олоон жилийн өмнө Чеховын нэрэмжит Москвагийн Уран Сайхны Театрын бага тайзнаа Александр Малины найруулгаар тавигдсан “Нугасны анд” явж байсан би өчигдөр нийслэл хотдоо төрлөх хэлээрээ PRO theatre-ын залуусын тавьсан “Нугасны анд” яваад ирлээ, тэд үнэхээр ПРО байлаа... ЗХУ-д постмодерн урлаг ид дэлгэрэн байх үед тодоор гэрэлтээд харван одсон Александр Валентинович Вампилов гэх Буриад гаралтай, түүгээрээ ч ихэд бахархдаг залуухан зохиолчийн “Нугасны ан” жүжгийг л хэлээд байгаа хэрэг л дээ. А.В.Вампилов 35 жил хорвоогийн тоосыг хөдөлгөхдөө их л ээдрээтэй амьдарсан ч амьдралааа тэр хэрээрээ бүтээлчээр өнгөрүүлсэн. Түүний эцэг Валентин Вампилов дөрөв дэх хүүхдээ мэндлэхээс өмнө хүү төрнө, гайхалтай зохиолч болно хэмээн түүний хувь заяаг зөгнөсөн зүүд үзсэн гэдэг ба хамгийн хоржоонтой нь А. С. Пушкины нас барсан өдөр хүү төрсөн тул тэрээр Александр нэрийг авсан гэдэг. 1939 онд Вампилов хүүг хоёр настайд эрдэм номтой хувилгаан ламын удамтай, өндөр боловсролтой, урлаг уран сайхны мэдрэмжтэй, зургаан хэлээр ярьдаг эцэг нь тухайн үеийн их хэлмэгдүүлэлтийн шуурганд өртөж панмонголизмын үзэлтэй хэмээгдэн хороогдсон явдлаар түүний ээдрээт тавилан эхэлдэг. Эцгийн үхлээс хойш хүүг мөн л өндөр боловсрол, урлагийн мэдрэмжтэй эмэг эх Александра Африкановна нь тун шаггүй өсгөсөн ба бяцхан Вампиловыг өөрийн гарал угсаагаараа бахархдаг, буриад болон орос хоёр талын алив сайн сайхан бүхнийг нэгэн биед юүлсэн хүн болоход нь онцгой хувь нэмэр оруулсан гэдэг. Түүний авьяас чадвар эрт илэрч, оюутан ахуй цагаасаа л өгүүлэл туурвилаараа танигдаж эхэлсэн ба 1960 онд Иркутскийн Их Сургуулийн түүх-филолгийн тэнхимийг дүүргэж асан үеэ хожим дурсан “...Хавар цагаас, залуу наснаас, амжилтаас толгой минь бүхэлдээ эргэж байсаан. Гэвч би аз жаргалын хойноос хэрхэвч хөөцөлдөөгүй, харин түүний мөрөөр санамсаргүй л гишгэлж байсан юм...” гэж бичсэн нь байдаг. Тэрээр 1964 оноос сэтгүүлчийн ажлаа орхисноор 8 жилийн турш “Том хүү” /“Старший сын”/, “Зургаадугаар сарын хагацал”/”Прощание в июне”/, “Ноднин зун Чулимскд”/”Прошлым летом в Чулимске”/, “Орон нутгийн хошин шогууд”/”Провинциальные анекдоты”/, “Нугасны ан” /”Утиная охота”/ зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичсэн нь ЗХУ даяар орон нутгийн театруудад тавигдаж эхэлсэн ба түүнийг 1972 онд нас барахаас хоёр жилийн өмнөөс улсын статустай болон нийслэлийн томоохон театрууд ч сонирхож эхэлж байжээ. Тэнгэрт дэвшсэнээр тэр мартагдсангүй, харин ч нэр алдар нь улам түгсээр өдгөө энд тэндхийн их бага театруудад тавигдсан жүжгийн тоогоороо ЗХУ, ОХУ дээд амжилтыг тогтоосон нэгэн болсон. Түүний ихэнх бүтээл дэлхийн 20 гаруй хэл дээр орчуулагдсан байдгаас гаднын бүтээлүүд нь дэлгэцийн бүтээл болсноос хэд хэдэн ч гадны кино байгаа шиг санагдаж байна, тэдгээрээс тод санаж байгаа нь 2006 онд АНУ-д найруулагч Марюс Вайсберг /Marius Vaysberg/ түүний “Том хүү” жүжгээр сэдэвлэн бүтээсэн “The elder son” инди кино ч байна. Харин “Нугасны ан” жүжгийн хувьд гэвэл өдгөө ч энд тэнд тоглогдсон хэвээр, энэ жил буюу 2025 онд гэхэд ОХУ-ын А.С.Пушкины нэрэмжит Магниторскийн Драмын Эрдмийн Театрт Александр Фонарёвын найруулгаар, Гомельск Мужийн Драмын Театрт Вацлав Дембовскийн найруулгаар, түүнчлэн манайд, Монгол Улсад ч PRO THEATRE Б.Анхбаатарын найруулгаар мета драмын жүжиг хэлбэрээр тавигдаж байна. Өөр дэлхийн ямархан өнцөг буланд ямар буйдхан театрт тавигдаж байгаа, мөн 2027 онд түүний 90 насны ойгоор хэд болон тоглогдохыг хэн хэрхэн мэдэх билээ. За энд эрхэм Вампиловыг орхиод PRO THEATRE-ийнхаа тайз руу буцъя.

“Нугасны ан” жүжиг урьд өмнө Монголд тавигдаж л байсан байх, олж үзээгүй болохоор сайн хэлж мэдэхгүй юм. Ингэхэд хэн орчуулсан юм бол, ямартай ч гойд сайн орчуулгатайгаас гадна “Незабудка” кафены нэрийг “Дурсамж” кафе гэж орчуулсан нь монголчууд бидний сэтгэхүйд илүү ойр ойлгомжтойгоор буулгасан санагдсан шүү, за тэр яах вэ. Харин энэ удаагийн Б.Анхбаатарын найруулгын хувьд уламжлалт “Нугасны ан” нэрээр бус, харин “Сүүлчийн бороо” нэрээр тавигдаж байгаагаасаа эхлээд л өөрийн эрхгүй анхаарал татаж байлаа. Нугасны ан товлосон өдрийн цаг агаарын мэдээ солигдмол үүлтэй 16°С хэмийн дулаан гэсэн ч үргэлжилсэн их бороо ордог гэдгийг мэдэж байсан би чухам яагаад бороог тэгтэл тодруулсныг нь эхлээд ойлгооогүй байж энд танд тайлбарлахад тун дулимаг явдал болно, та жүжгийг өөрөө үзэж байж л үүнийг бүрнээ мэдрэх учиртай. Мета драмын жүжиг гэсэн тодотгол “Сүүлчийн бороо” нэрээсээ ч илүү аазгай хөдөлгөж байсан, гэвч жүжиг эхлэхийн өмнө нээлттэй орхисон хөшиг, түүний ард холхилдон кулиснд буй мэт жүжигчид, үзэгдэл хооронд хэв нэг тайзны засал, жижиг хэрэгслийг зөөчхөөд өөрийн гарааг хүлээн тайзны хоёр талаар эгнэн суух дүрүүд. Энэ бүхэн чухамдаа л Мета драмын жүжгийн “жүжиг өөрөө жүжиг гэдгээ илтгэхдэг” гол шинжийг агуулан байв. Түүнчлэн жүжигчд өөрийн дүрийн тодорхойлолтыг үзэгчдэд шууд хандан хэлж өгч байгаа нь жүжгийг улам бүр мета болгож байсныг ч дурдах хэрэгтэй. Дурсамж хэсэг бүрийн дундуур гол дүрийн Зиловыг заавал ан товлосон өдөрт эргүүлэн авч ирж буй шийдэл онцгой оновчтой соньхон байлаа. Зилов бодит байдлаас дурсамжид шилжихэд орны толгой дээр тодорч бүдгэрэн анивалзах гэрэл, харин ан товлогдсон өдрийн бодит байдалдаа эргэн ирэхэд орчныг тодотгох аадар борооны чимээ... Зиловын дүрийн дотоод зөрчил, хямралыг тодотгох борооны чимээ... Эдгээр билэгдэл болон шийдлүүд нь залуу найруулагчийн мэдрэмж, ур чадварыг тодоор илтэн байсныг магтахгүй өнгөрөх арга алга. Үүнээс дутахгүйгээр дүрүүд үргэлж үзэгчид руу харж байхаар нарийн тооцоолсон асар хялбар, хөнгөн тайзны шийдэл ч мета драмын жүжгийн маш чухал шинжийг илтгэн байсан тул тайзны зураач Г.Түвшинжаргалыг ч магтууштай. Дүрүүдийг шинж чанарыг тодоор илэрхийлэх хувцас жижиг хэрэлэлийг нь ч магтууштай. Цаашлаад Дүрүүд өөрсдийн харилцан яриа дундуур зөвхөн хоорондоо харилцалгүйгээр хамгийн эгзэгтэй мөчүүдэд үзэгчдэд хандан байгаа нь бас л мета шийдэл гэхээс илүү магтаал оноож хэлэхэд бэрх. Гол дүрүүдийн үйлдэл, болон туслах маш чухал элементүүдийг ч тодруулан үзэгчдийн анхаарлыг оновчтой хөтлөн байсан гэрлийн найруулагч А.Билгүүн, дүрүүдийн дотоод эмзэглэл, зөрчил, итгэл алдралтай илүү ойрхон холбогдох боломжийг бүрдүүлсэн дууны найруулагч Э.Базарханд нарын мэдрэмжийг, амьд хөгжмийн оролцооны чухал үүргийг ч бас мета хэмээн магтахгүй өнгөрөх арга үгүй байлаа. Энэ бүх гэрэл, тайзны хөдөлгөөн, хөгжим, дуу чимээ зэрэг элементүүд нь үйл явдлын чухал хэсэг байгаад зогсохгүй цогцоороо сэтгэлзүйн хандлага, наратив орчин бүрдүүлэн үзэгчдийг ажиглагчийн байр сууринаас нь гарган жүжгийн үйл явдалд бүрэн уусгаж дүрийн мөн чанар, хүний сэтгэл зүйн гүн рүү хөтлөн байв. Эргээд найруулга руу хэлбийхэд Зиловын дотоод зөрчлийг нугас болгон биежүүлж, тусдаа хүн-нугасны дүр оруулсан нь мета театрын хэлбэрийг символизм, сэтгэл зүйн дүрслэлтэй хослуулсан маш бүтээлч шийдэл байлаа. Ийн дотоод зөрчлийг гадаад дүр болгож илэрхийлснээр Зиловын хэлж чадахгүй, сэтгэл дотроо тулалдаж буй сэтгэл зүйг Нугас гэх тусдаа дүрээр “амьдруулж” үзэгчид түүний дотоод ертөнцтэй шууд холбогдох боломжийг олгожээ. “Нугасны ан” жүжгийн нэртэй гүн холбоотойгоор нугас нь мөрөөдөл, бодит байдлаас зугтах хүсэл, эсвэл амьдралын утга үгүйдэлд автсан Зиловын дотоод, хоосролыг бэлгэдэх мэт тул символизм гээд зоригтой хэлчихлээ. Найруулагч Хүн-нугасын дүрээр дамжуулж Зилов өөртэйгөө зөрчилдөх, өөрийгөө үгүйсгэх, хүлээн зөвшөөрөх, эсвэл зугтах гэсэн талыг ямар ч харилцан яриагүйгээр зөвхөн үйлдлээр үзэгч шууд мэдрэх боломжийг олгосноор, жүжигчин Т.Тэгшжаргалын хэлсэнчлэн, түүний дүүр үнэхээр гол дүр байв. Найруулагч Б.Анхбаатар болон туслах найруулагч Б.Даваасүрэн нарын чухам энэ л шийдэл зөвхөн нэг төрлийн уран сайхны илэрхийлэл бус, харин бүхэлдээ жүжгийг олон давхаргат урлагийн арга барилуудыг хослуулсан цогц шийдэл буюу мета театр + символизм + сюрреализм + сэтгэл зүйн жүжгийн огтлолцол бүтээл болгожээ. Үүнээс гадна дурсамж дөрөв дээр цаас шидлэх, дурсамж тавын хаалганууд зэрэг үзэгдэл бүрийн донжтой шийдэл Зилов эцэг эхээс захиа авдаг, захидлууд ирэхэд тодрох аав ээж нугас зэрг үйл хөдлөлөөр арын хэсэг /задний план/ дээр чамин чимхлүүр элементүүдээр, эдгээрээс гадна дурсамж хоёр гурвын голд гарах Галинагийн үр хөндүүлэх шийдвэр, дурсамж нэг хоёрын голд Верагийн гомдол цөхрөл зэрэг үзэгдэл хоорондын олон жижиг ньюанс болон дүрүүдийн сэтгэл зүйг үйл хөдлөл болон амьд хөгжимтэй хорших эрч хүчтэй бүжгийн хөдөлгөөнөөр илэрхийлэх зэргээр найруулагч өөрийн болон зохиолчийн чухал санаануудыг үнэхээр тод томруун шигтгэсэн байв. Тус жүжгийн чухам оргил хэсэг нь жүжгийн туршид цор ганц удаа хаагдсан хөшиг, буун дуу, Зилов өөрийн дотоод зөрчлөө номхотгон дарж, амьдралынхаа эзэн болж, хүссэн амьдралаараа амьдарч эхэлснийг билэгдэн дээрээс тунаран унах нугасны өд байлаа. Харин хөшиг нээгдэх агшны үзэгдэл нь ангийн товлосон өдрийн урд шөнөөс үргэлжлэн орсон бороо чухам “Сүүлчийн бороо” байсныг бахдалтайгаар тунхаглан байв. Сүүлчийн бороо... Үнэхээр жүжгийн доторх бэлгэдлүүдийг хаана хэрхэн ашигласан шийдлүүд нь жүжгийн гүнзгий утгыг улам тодотгож байв. Нугасны өд, бороо, хөшиг гэх мэт элементүүд нь амьдралын хязгаар, төгсгөл, шинэ эхлэл гээд олон утгатай бэлгэдлүүдээр дүүрэн байж найруулагчийн илэрхийлэхийг хүссэн “Итгэл найдвар биднийг ямар ч үед орхидоггүй, юу ч тохиолдож байсан гарц үргэлж байдаг” гэсэн гол санааг давтан давтан өгүүлэх ажээ. “Нугасны ан” угаас хүний дотоод зөрчил, мөрөөдөл ба бодит байдал хоёрын зөрүүг хөнддөг гүн сэтгэл зүйтэй зохиол болохоор мета театрын хэлбэрт маш сайн зохицсоны дээр Д.Анхбаатар найруулагчийн уран сэтгэмж, оновчтой шийдлүүд орчин үеийн үзэгчдийн сэтгэл зүйд нийцсэн, жүжгийн гүн утга агуулгыг ойлгоход улам дөхөм болгожээ. Энд жүжигчдийн ур чадварыг ч заавал чухалчлан заавал магтууштай. “Нугасны анг” 23 жилийн өмнө Александр Марины найруулгаар үзэхдээ Дима Б.Батзолбоогийн дүрийг би Зиловын альтер-эго гэж хүлээн авсан, энэ удаад ч энэхүү дүр энгийн нэг туслах дүр биш, харин Зиловын өөрийнх нь хүсэмжит дүрийн толь бөгөөд бүхнийг мэддэг, бүхнийг чаддаг тэрээр Зиловын атаархал, бишрэл, дуурайл болохыг тод харуулжээ. Цаашлаад Г.Анузулын цовоо тод дуу хоолой, үйл хөдлөл бүрээрээ гэнэн хонгор, ариун сайхны туйл Иринагийн дүрийг чадварлагаар харуулав. Бусад дүрүүд ч Кушак М.Лхагва, Галина Б.Даваасүрэн, Вера Э.Буд-Эрдэнэ, Кузаков Э.Сүмбэ, Нугас Т.Тэгшжаргал л байх ёстой мэт бүгд л өөр өөрийн оноосон дүрийг чадварлагаар бүтээсэн ба найруулагч ч дүрүүдийг маш оновчтой оноосон санагдаж байв. Зиловын дүрд З.Булган, Саяпины дүрд Б.Билгүүн тоглосон нь жинхэнэ олз байв. Гэтэл эдгээр дүрийн жүжигчдийг жүжгийн танилцуулга афиш дээрээ сэлгэсэн байдлаар оруулсан нь анхаарал татсан ба дүр бүтээлт төгс байсан тул Саяпиныг Б.Билгүүнээр л, Зиловыг чухам З.Булганаар л төсөөлөн буй үзэгчид энэ хоёрын байр нь солигдвол жүжиг ямархан байх нь соньхон тул солигдсон хэлбэрээр нь бас нэг удаа үзэх сэдлийг төрүүлж байв. Эцэст нь хэлэхэд PRO theatre-ийн тайзнаа амилсан “Сүүлчийн бороо” жүжиг нь Зөвлөлтийн жүжгийн зохиолч Александр Вампиловын “Нугасны ан” бүтээлийг XXI зууны өнцгөөс харж, шинэчлэн найруулсан нь орчин цагийн монгол хүний сэтгэл зүйн хөрсийг гүнзгийд нь хөндсөн, нийгмийн үнэт зүйлийн эрэлд хөтөлсөн, нэлээд зоримог алхам болсон санагдав. Тайз, дуу, дүрслэлийн шийдлүүд жүжгийн сэтгэл зүйн уур амьсгалыг илүү хүчтэй болгож, үзэгчийн анхаарлыг эхнээс нь дуустал барьж чадсан ба жүжигчдийн хослол, найруулгын уран сайхан, харилцан үйлчлэлийн гүнзгий мэдрэмж бүгд “амьд” байлаа. Хамгийн онцлууштай нь гол дүрийн “хоёр тал” буюу түүний сүүдэртэйгээ харилцах дотоод тэмцлийг илэрхийлсэн мөчүүдээр түүний өөртөө дүгнэлт хийж, өөрийгөө болон бодит байдлаа хүлээн зөвшөөрөх хүнд бэрх замыг үзэгчдийн нүдэн дээр амилуулсан нь үнэхээр хүчтэй сэтгэгдэл төрүүллээ. Жүжгийн зохиолч, найруулагч, жүжигчид, PRO theatre-ын баг хамт олон бүгд 30 эргэм насны залуус байсан давхцал тохиолдлын зүйл биш буй за. Тиймдээ ч багийн нэгж гишүүн бүр ажилдаа чин сэтгэлээсээ хандаж өөр өөрийн оноолт ажлыг чадварлагаар гүйцэтгэсэн нэгэн цул байгаа нь мэдрэгдэж, тэд үзэгчдээ сэтгэл догдлуулсан нугасны анд хөтлөн байв. BRAVO! Хэрэв та залуу хүн бол, ялангуяа 30 эргэм насных бол миний энэ өчүүхэн бичвэр танд ч энэхүү гайхалтай жүжгийг амжиж үзэх сэдэл болуужин. За ер та хэдэн ч настай бай заавал үзээрэй, “Сүүлчийн бороо” мета драмын жүжиг 4 сарын 13, 18, 19, 20, 25, 26, 27-ны өдрүүдэд 19 цагаас ОШУСТ/РЦНК тайзнаа тоглогдох юм билээ. Харин ойрд эдлээгүй сэтгэлийн цэнгэлийг хүртсэн бийвээр PRO theatre болон найруулагч Б.Анхбаатарын дараагийн уран бүтээлд амжилт хүсээд тэсэн ядан хүлээн суух л үлдлээ. Эрхэм найруулагч болон баг хамт олных нь хойшид толилуулах уран бүтээлүүдийг алгасалгүй үзэх болно.

ТЭНЦВЭР буюу Хаврын эморол...

Зүгээр ч эморч чадахаа байдаг нь насных уу? За ямартай ч ийм нэгэн бодолд ээрэгдэн суугаагаа хуваалцсуу. Сайн муу, сайхан муухай, зөв буруу, эерэг сөрөг гэсэн бидний үнэлэмж юугаар хэмжигдэн илэрхийлдэг вэ. Магадгүй оршихуйн цорын ганц зөв зүй тогтол байх бөгөөд түүнийг бид ТЭНЦВЭР гэдэг, чухамдаа энэ л оршихуйн цорын ганц үнэн бөгөөд түүнд хамгийн ойр бүхнийг бид сайн сайхан зөв эерэг хэмээн хүлээн авдаг бол, түүнээс холдох тусам буюу тэнцвэр нь алдагдсан бүхнийг бид муу муухай буруу сөрөг хэмээн хүлээж авдаг. Бид хэнээр ч заалгахгүйгээр зөнгөөрөө түүнийг таньдаг, түүн рүү тэмүүлдэг, түүнд ойртох бүрд амар амгалан, баяр баясал төрдөг, учир нь тэнцвэр гэдэг оршихуйн цор ганц үнэн зөв зүй тогтол бөгөөд бидний төрлөх мөн чанар зөн совин юм. Энд миний өгүүлж буй тэнцвэр нь философийн олон сонгодог онолтой холбогдож болох бөгөөд энэ хүрээнд бидний оршихуй, амьдралын үнэ цэнэ илэрч байгаа нь тодорхой. Тухайлбал, үүнийг Платогийн "Шударга ёс" буюу Аристотэлийн "Алтан дундаж" гэсэн философийн онолуудтай холбоотойгоор тайлбарлаж болох юм. Плато (НТӨ 427-347) “шударга ёсыг” тэнцвэртэй байдлаар тодорхойлсон бөгөөд хувь хүн, нийгэм, улсыг үндсэн гурван хэсэгт хуваан, тэдгээрийн амьдралд тэнцвэрийг оруулах хэрэгтэй гэж үздэг байсан. Тэрээр хүний дотоод тэнцвэрт байдлыг хадгалан, зөв үйлдлийг хийж, "сайн" амьдралыг бүрдүүлнэ гэж ойлгодог. Харин Аристотэл (НТӨ 427-347) хүний зан чанарыг тодорхойлж, "тэнцвэр" буюу "алтан дундаж" гэсэн ойлголтыг гаргаж ирсэн. Тэрээр аливаа зүйлийг дунд түвшинд хадгалах хэрэгтэй гэж үзсэн бөгөөд хэтрүүлэг буюу дутагдал хоёр нь зөв байдалд хүргэхгүй гэж үзсэн. Өөрөөр хэлбэл тэнцвэр нь зөв байдал, зөв үйлдлийг илэрхийлдэг гэх санаа түүнийх гэж хэлж болно. Дорно зүгрүү хараалбал Будда (Сиддхартха Гаутама, НТӨ V зуун) "Дунд Зам" гэх ойлголтыг гаргаж, амьдралд хэт хангалуун эсвэл хэт хатуу сахилга баттай байхын аль нь ч зөв биш гэж сургажээ. Тэрээр оюун санааны тэнцвэр, дотоод амар амгаланг олох нь аз жаргалын үндэс гэж үздэг. Бүр наашлаад Хятадын Даоизмын үндэслэгч Лаозы ( ойролцоогоор НТӨ VI зуун) байгалийн жамаар амьдрахыг чухалчилсан. "Дао" буюу байгалийн жамтай нийцэж амьдрах нь жинхэнэ тэнцвэр гэж үзсэн бөгөөд хүний үйлдэл хэтэрхий хүчилсэн, эсвэл эсрэгээрээ хэт сул байх нь зохисгүй гэж тайлбарласан. Мөн Күнз (НТӨ 551–479 он) нийгэм дэх хүмүүсийн үүрэг, харилцааны зохицлын үндэс нь тэнцвэр гэж үзэн хүн өөрийн байр сууриа зөв ойлгож, бусдад хүндэтгэлтэй хандсанаар нийгэмд эв зохицол бий болно гэж номлож байжээ. Цаг хугацаагаар багахан наашилж үзвэл төгс идеалист Кант (1724–1804) ёс зүйг "Категор Императив" буюу бүх хүнд адилхан үйлчлэх зарчим дээр суурилуулж, хүний үйлдэл зөв, шударга, тэнцвэртэй байх ёстой гэж үзэж байсан бол Руссо (1712–1778) хүний жам ёсны байдал, нийгмийн байгуулал хоорондын тэнцвэрийн талаар бодролдоо хүмүүс анх байгальтайгаа зохицон амьдарч байсан боловч соёл иргэншил, эдийн засаг, хувийн өмч бий болсноор байгальтайгаа зөрчилдөх болсон гэж үзсэн. Тэрээр "Нийгмийн гэрээ" (1762) номдоо хүний нийгмийг байгальтай илүү зохицохуйц байдлаар зохион байгуулах ёстой гэж тунхаглан биднийг соён гэгээрэлд дуудан байжээ. Харин Ниичэ (1844–1900) хүний дотоод хүч чадал, хувь хүний хөгжилд тэнцвэрийн ач холбогдлыг өгч, өөрийн "Супер хүн" үзэл баримтлалаар хүмүүс сул дорой байхаас зайлсхийж, хүчирхэг болох ёстой гэж үзсэн гэх зэргээр тэнцвэртэй хамааралтай философи хөвөрнө. Тэнцвэрийн талаар онолдсон хожмын нөхдийн дундаас хэдэн эрхэм эрэхгүй анхаарал татах тул бүтээлүүдийг нь гүнзгийрүүлэн судлан үзэхийг хүснэм. Америкийн философич, байгаль судлаач Хэнри Дэвид Түро (Henry David Thoreau, 1817–1862) тэнцвэрийг байгалийн амьдрал ба орчин үеийн нийгмийн харилцааны талаас судлан "Walden" (1854) номдоо байгаль дунд энгийн амьдрахын утга учир, хүний байгальтайгаа хэрхэн тэнцвэртэй орших боломжтойг бичсэн. Харин Герман гаралтай америкаар овоглодог философич Ханс Йонас (Hans Jonas, 1903–1993) хүн байгальтайгаа хэрхэн хариуцлагатайгаар харилцах ёстойг судлан "The Imperative of Responsibility" (1979) бүтээлдээ технологийн хөгжил, аж үйлдвэржилт нь экосистемийн тэнцвэрийг алдагдуулж байна гэж үзээд, хүн төрөлхтөн хариуцлагатай хөгжлийн загвар руу шилжих ёстой гэсэн дүгнэлтэд бараг л хагас зуун жилийн өмнө хүрч байсан байх юм. Эдгээр сэтгэгчид дундаас Норвегийн философич Арнэ Нэсс (Arne Dekke Eide Næss, 1912–2009) "Deep Ecology" буюу "Гүн экологийн философи гэгчийг хөгжүүлсэн. Түүний гол үзэл санааг томьёолбол хүн байгальд захирагдах эс бөгөөс түүнийг захирах бус, харин байгалийн нэг хэсэг гэдгээ ухамсарлавал нийгмийн зохицол ч тэнцвэртэй болно хэмээгээд: Хөгжил, технологи зөвхөн хүний хэрэгцээг хангах биш, байгальтайгаа зохицох зарчим дээр суурилсан байх ёстой бөгөөд технологи, эдийн засаг, экологи, соёлын бүх түвшинд тэнцвэрийг бий болгох арга замыг бидэнд санал болгосон. Эргэн ахуйдаа буух аваас, нүүдэлчин соёл иргэншлээр хэдэн мянган дамнан амьдарч ирсэн бид сүүлийн зуун жилд өрнийн суурин соёл иргэншилтэй хөл нийлүүлэн алхахаар хичээж, бусдын гэх юм бүхэнд нүд унаган шохоорхож, өрнө дорнын философичдыг гайхан биширч явна. Тэгсээр, өнөөгийн хүний нийгэм дундаа будилан өрнийн “хүн төвт онол”ынхоо ч учрыг олж, нийгмийн гол бүтэц болсон хүнд ээлтэй нийгмээ ч бүтээж амжаагүй суутал... Нөгөө талд өрнийнхөн маань өөрсдийн нийгмийг байгальд давамгайлах үзэлтэй учраас тэнцвэрээ алдсан гэж дүгнэх болжээ. Арнэ Нэсс хүн экосистемийн нэг хэсэг тул байгальтай адил тэгш эрхтэй орших ёстой гэж үзсэнээс суурин өрнө тэр аяараа хүн байгалийн оршихуйн тэнцвэрийг чухалчилсан бидний уугуул нүүдэлчин иргэншлийн цөм үзэл рүү хэлбийж эхэлсэн байх юм. Нэгэнт хэрэг ийм тул бид тэдний эдгээр нэн шинэ үзэл онолтой уншин танилцахын зэрэгцээ өөрсдийн уугуул ахуй соёл, ертөнцийг үзэх үзэл онол лугаа өнгийхөд гэмгүй болжээ. Тэгээд яах юм гэж үү? Яах вэ, магад дундаас нь нүүдэлчин ч биш, суурин ч биш энэ хоёрыг тэнцвэртэй хослуулсан ахуй, өрнийн ч биш дорнын ч биш дундын тэнцвэртэй үзэл санаа, хүн төвтэй ч биш байгаль төвтэй ч биш аль алиныг нь хайрлан хамгаалж тэнцвэртэй оршоох нийгмийн онолтой болох аваас цэнгэлийн манлайд хүрэх бус уу? Гол нь ТЭНЦВЭР бус уу... Эцэст нь, хаврын эморол эхэлсэн бодлоо товчхон сануулах аваас, ТЭНЦВЭР гэдэг... оршихуйн цор ганц зөв зүй тогтол бөгөөд бид бүх зүйлсийг түүнтэй харьцуулан үнэлдэг. Энэ нь бидний зөн совин бөгөөд төвийг сахисан үнэлэмжүүд болон амьдралын эерэг, сөрөг талуудыг ойлгоход тусалдаг. Үнэндээ, хүн төрөлхтний мөн чанар нь тэнцвэрт байдал руу чиглэдэг ба бид амар амгалан, баяр баясалд хүрэхэд тэнцвэр л хамгийн гол түлхүүр юм. Энэ бичвэр магад хэн нэгэнд оршихуйн мөн чанарыг гүнзгий ойлгон судлах, түүнд тэмүүлэх сэдэл болуужин.

АЗ ЖАРГАЛ ГЭДЭГ…

2012 оноос хойш З сарын 20-ны өдрийг Олон Улсын Аз Жаргалын өдөр болгон зарлаж энэ онд 13 дахь удаагаа дэлхий нийтээр аз жаргал, сайн сайхан бүхэнд анхаарлаа хандуулан, үүний талаар мэдээлэл түгээдэг билээ. 2025 оны хувьд "Caring and Sharing" буюу “ачлал тахимдуу” сэдвийн доор энэрэл, өгөөмөр сэтгэл, сэтгэлийн амар амгаланг онцлон тэмдэглэж өнгөрүүлж байна.

Аз жаргал гэхээр хүн байнгын аз жаргалтай байх боломжгүй гэсэн нийтлэг ойлголт байдаг боловч би эсрэгээр нь аз жаргал гэдэг түр зуурын сэтгэлийн хөөрөл, баяр баясал, сэтгэл хөдлөл төдий биш сэтгэлзүйн байнгын төлөв гэж ойлгодог учир хүн бүр хүсвэл байнгын аз жаргалтай байх боломжтой гэж боддог. Аз жаргал гэдэг... гээд түг түмэн шалтгаан байвч, чухамдаа жинхэнэ “аз жаргал гэдэг миний хувьд байнгын амар амгалан, сэтгэл хангалуун төлөв.” За үүнийг өөрөөрөө жишээ татаж байгаад дэлгэрүүлэн тайлбарлаваас, би гэдэг хүн номын зургуудаа зурж эхэлснээс хойш найман жилийн турш аз жаргалтай амьдарч байна. Хэрэв аз жаргалыг сэтгэлийн хөөрөл төдийхнөөр төсөөлбөл би лавтай галзуурсан санагдах байх.

Гэтэл анхандаа би ч энэхүү байнгын аз жаргалтай төлөвтөө дасаагүй байсан ба зовлонд дассан хөөрхий “би” өөрөө гайхан, “Яг одоо л сайхан боллоо гээд бодохын цагт л ямар нэгэн зүйл буруу тийш эргэдэг дээ” гэсэн эсэргүү бодол үе үе төрж тэр тоолонд хэтэрхий аз жаргалтай байгаагаасаа айх айдас эзэмддэг байв. Тэгэвч энэ айдаст удаан автахгүй байх тэнхээг дотроос минь өөр нэгэн дуу хоолой өгч байсан нь “Гэхдээ би өнөөдрийг хүртэл өдий төдий зовлонт нөхцөл байдалд орж байсан ч даваад л гарсан, одоо юу ч туулсан тэр үеийнхээс хүнд байна гэж үү? Тухайн үедээ дааж давшгүй мэт байсан ч одоо тэр цаг үе хар дарсан зүүд шиг л ор мөргүй арилсан шүү дээ” гэх бодол байв. 1 жил, 2жил, 3 жил, 4 жил айдас төрүүлээд байсан шиг аймшигтай зүйл тохиолдсонгүй... нэг л мэдэхэд 8 жилийн турш би байнгын тогтмол, сэтгэл хангалуун, амар амгалан аз жаргалын төлөвтөө оршсоор л байна. Энэ хугацаанд баяр хөөртэй сайн сайхан мөчүүд ч, түүний яг адилаар үхэл хагацал зэрэг зовлонгийн шалтгаан болохуйц хүнд хэцүү үйл явдал ч бишгүйдээ тохиолдсон, гэвч миний сэтгэлийн амар амгалан ерөнхий төлөвийг аль аль өөрчилж чадсангүй. Учир нь “Аз жаргал гэдэг...” номын хаа нэгтээ дурдсанчлан амьдралыг харах өнцгөө үүрд өөрчилсөнд байсан юм.

Happiness is ... more about being content, rather than being in euphoria”

За илүү нуршаад яах вэ, аз жаргалын өдрийн энэ үдэш та унтахдаа миний санааг эргэцүүлээд үзээрэй... Цаашид аз жаргалын үндэс суурь болсон энэрэнгүй үйлс, эелдэг үйлдэлд өөрийгөө зохиулж, ойр дотнынхондоо хангалттай анхаарал болон цаг зориулж, амьдралынхаа эерэг зүйлсэд талархаж, өдөр тутмын амьдралаасаа аз жаргал мэдэрч сайхан сэтгэлээ тэтгэж яваарай. Энэ бичвэрийг уншсан энэ мөчөөс эхлэн үргэлжид аз жаргалтай төлөвт оршихыг хүсэн ерөөе! #АзЖаргалГэдэг #HappinessIs #InternationalDayOfHappiness #АзЖаргалынӨдөр #SharingAndCaring #АчлалБаХуваалцах #АчлалТахимдуу

Ахаа бай яа, таны зөв байж буюу Жан Бодрийяр, түүний Хайпррэалити…

    Ойрд байн байн Францын социологич, философич Жан Бодрийяр (1929–2007) болон түүний симулякр ба симуляц, хайперреалити буюу хэт бодит байдал, медиа манипуляцын талаарх үзэл санаа толгойд эргэлдээд сөхөж нэг хармаар санагдсаар жил гаруй явлаа. Тэгээд завтай бөгөөд зайтайн хэрэг юу билээ, уншив аа… Жинхэнэ ахаа бай яа, таны зөв байж гэж дуу алдсаар унших тусам өнөөгийн бидний хувьд, онцгойлон нийгмийн сүлжээний орчинд ач холбогдолтой хэвээр байгааг гайхсаар энэ тухай заавал хуваалцмаар санагдлаа. Чухам юу гэвээс, өнөөгийн нийгэмд бодит байдлыг орлож буй тэмдэгтийн дүрслэлүүд нь нь өөрсдөө бодит байдлаасаа ч илүү "жинхэнэ" болж, хүмүүсийн амьдрал виртуал ертөнцөд илүү утга учиртай болж байна гэж тэрээр бичиж байж. Анх масс медиа руу чиглэж байсан Бодрийярыни энэхүү онол нь өнөөгийн нийгмийн сүлжээний платформуудын хуурмаг дүр төрх, өөрийгөө брэндин (self branding) соёлд бүрэн нийцэж байгааг харж болно.

    

Түүний Хайпррэалити (hyperreality) буюу хэт бодит байдал гэсэн ойлголт нь яагаад Instagram, TikTok, Facebook зэрэг платформууд жинхэнэ амьдралаас илүү жинхэнэ мэт санагддагийг тайлбарлаж байгаараа нийгмийн сүлжээ зөвхөн бидний амьдралыг тусгаад зогсохгүй, түүнийг өөрчилж, бодит болон виртуал ертөнцийн заагийг улам бүдгэрүүлж байгаа орчин нөхцөлд амьдарч буй бидний хувьд өнөөдөр ч ач холбогдолтой хэвээр. Бид Бодрийярыг эргэн нэг сөхөж өөрсдийгөө жинхэнэ амьдралаар амьдарч байна уу, эсвэл контентын нэг хэсэг болон хувирч байна уу гэдгээ эргэцүүлэх цаг болсон мэт.

Ийн санал болгох учир нь Бодрийярын симулякр буюу бодит байдлыг орлох тэмдэгтийн хуурмаг дүрслэлүүдийн тухай санаа нь нийгмийн сүлжээнд тод харагддаг. Интернэт болон нийгмийн сүлжээ хэрэглэгчид дийлэнх нь өөрсдийн дүр төрхийг анхааралтай бүтээж, шүүж, боловсруулсан байдаг бөгөөд энэ нь бодит амьдралаас эрс ялгаатай ба энэхүү тэмдэгтийн хуурмаг дүрслэлүүд нь өөрөө өөрийгөө бататган, хүмүүсийг улам төгс харагдахыг хичээхэд хүргэдэг. Үүний үр дүнд хүмүүс бусдын бодит амьдралыг бус, харин тэдний бүтээсэн тэмдэгтийн дүрслэлийг л харж, харилцдаг болдог. Instagram, TikTok зэрэг платформууд үүний тод жишээ гэж хэлж болно. Хэт гоёчилсон аяллын бичлэгүүд, гоо сайхны төгс дүр төрх, амжилтын түүхүүд нь бодит байдлыг илүү сэтгэл татам мэтээр харуулж, бодит амьдрал улам уйтай мэт санагдахад хүргэдэг. Бодрийярын анхааруулж байсанчлан бид амьдралаа шууд мэдрэх бус, харин зөвхөн түүний тэмдэгтээс бүрдсэн дүрслэлийг л хүлээн авдаг болсоор.

Симуляцийн Дараалал ба Дижитал Эриний талаар цааш бодоод үзвэл Бодрийярын тайлбарласан дүрслэлийн дөрвөн үе шат нь нийгмийн сүлжээнд дараах байдлаар илэрч байгаа мэт: Нэгдүгээр буюу Бодит байдлын үнэн зөв тусгал үе – Энэ үед зөвхөн эхэн үеийн нийгмийн сүлжээний платформууд болох Hi5 болон Facebook дээр хүмүүс жинхэнэ амьдралын үйл явдлаа хуваалцдаг байсан үе хамаарна. Хоёрдугаар буюу Бодит байдлыг гажуудуулсан үе – Нөлөөлөгчид буюу инфлүэнзрүүд(influencers) болон өөрсдийн шүүсэн, засварласан зурагт ихээхэн ач холбогдол өгч эхэлсэн үе. Гуравдугаар буюу Дүрслэл нь бодит байдлыг бүрэн орлох үе – AR фильтер, хиймэл оюун ухаан ашиглан бүтээсэн контентын өсөлтийн үе. Эцсийн үе бол Хайперреалити (hyperreality) буюу Хэт бодит байдал – Онлайн харилцаа, дүр төрх нь бодит амьдралаас бүрэн тасарч, виртуал ертөнц өөрөө шинэ "бодит байдал" болох үе. Энэ эцсийн үе шатанд нийгмийн сүлжээ нь бодит байдлыг тусгахгүй; харин өөрөө шинэ бодит байдлыг бий болгож, хүмүүсийн өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, амжилтын ойлголт, гоо сайхны хэмжүүрийг тодорхойлох болсон энэ үед бид хөвж явна. Энгийнээр бид жинхэнэ бодит байдал симуляц хоёроо ялгах хөг нь нэгэнт өнгөрсөн гэсэн үг.

Таныг айлгамааргүй байгаа хэдий ч Хэт Бодит Байдлын Сэтгэлзүйн Нөлөөг товч дурдахад Бодрийярын хэт бодит байдлын тухай шүүмжлэл нь зөвхөн онолын бус, бодит сэтгэлзүйн үр дагавартай. Хүмүүс өөрсдийн онлайнаар бүтээсэн дүрийг хадгалах шахалттай тулгарч, түүнээс болж сэтгэлийн хямрал, түгшүүр, өөрийгөө бусадтай харьцуулах үзэгдэл улам нэмэгддэг. Бодит бус дүрслэлүүдтэй өөрийгөө харьцуулах нь сэтгэл хангалуун бус байдлыг төрүүлж, олон нийтийн сүлжээнд байнгын оролцоотой байх хамааралтай болгодог.

Жан Бодрийярын онолууд нийгмийн сүлжээ, постмодерн соёл, виртуал ертөнцийн талаарх судалгаанд ихээхэн нөлөөлсөн бөгөөд түүний хэт бодит байдал (hyperreality), симуляц (simulation), симулякр (simulacra), медиа манипуляц (media manipulation) зэрэг үзэл санааг олон судлаачид гүнзгийрүүлэн судалсан байдгаас цөөн хэдийг дурдвал. Жан-Франсуа Лиотар (Jean-François Lyotard) -ын “Постмодерн нөхцөл байдал: Мэдлэгийн тухай илтгэл” (“The Postmodern Condition: A Report on Knowledge” 1979) хэмээх постмодернизмын үндсэн ойлголтуудыг тодорхойлсон бүтээлдээ Бодрийяртай адил ертөнц нь улам бүр агуу түүхүүд (grand narratives)-ээс салж, мэдээллийн тасралтгүй урсгалд автаж байгааг онцолсон. Түүнчлэн Лиотарын "мета-туульс" (meta-narrative) хэмээх ойлголт нь Бодрийярын симулякрын үзэлтэй нийцдэг. Өөрөөр хэлбэл, бодит үнэн гэж байхгүй, харин олон янзын мэдээлэл, дүрслэлүүд л бидний ойлголтыг бүрдүүлдэг. Ги Дебор (Guy Debord) -ын “Үзэгдлийн нийгэм” (“The Society of the Spectacle” 1967) ном нь Бодрийярын онолын гол сууриа болгосон бүтээлүүдийнх нь нэг ба тэрээр бидний амьдрал нь медиа, зар сурталчилгаа, улс төрийн манипуляциар дүүрсэн бөгөөд эдгээр нь хүмүүсийн бодит байдлыг ойлгох чадварыг сулруулж байна гэж үзсэн. Түүний "үзэгдлийн нийгэм" (spectacle society) хэмээх санаа нь Бодрийярын симулякрын ойлголттой адил бөгөөд аль аль нь бидний бодит байдалтай харьцах арга замыг медиа хэрхэн өөрчилж байгааг харуулахыг зорьдог. Маршалл Маклюэн (Marshall McLuhan)-ны “Мэдээллийн хэрэгсэл бол мэссэж (илгээлт буюу захиас гэсэн утгаараа)” ("The medium is the message" 1964) хэмээх санаа нь мэдээлэл хэрхэн дамжиж буй нь мэдээллийн утга учраас илүү чухал болохыг харуулсан. тэрээр мэдээллийн хэрэгсэл бидний сэтгэхүй, ойлголтод асар их нөлөөтэй гэж үзсэн бол Бодрийяр тэдгээр нь бидний бодит байдлыг бүрэн сольж байгааг онцолсон. Дээр хэлсэнчлэн өнөөгийн нийгмийн сүлжээний орчин энэхүү санааг улам тод илэрхийлж байгааг бид харж болно. Фрэдрик Жэймсон (Fredric Jameson) “Постмодернизм буюу Хожуу Капитализм дахь Соёлын Логик” (“Postmodernism, or The Cultural Logic of Late Capitalism” 1991) номдоо Бодрийярын онолтой ижил санааг хөндөж, постмодернизм нь капитализмын логикоор удирдагдан, бодит байдлыг хөрвүүлж байгааг тайлбарласан. Тэрээр "nostalgia mode" буюу өнгөрснийг дахин бүтээх соёлын талаар ярьсан нь Бодрийярын хуурмаг бодит байдал гэх ойлголттой холбоотой. Жишээ нь, өнөөгийн кино урлаг, загварын чиг хандлага бүгд өнгөрснөөс хуулбарлах замаар жинхэнэ шинэ зүйл бий болгохоо больсон гэж үзсэн. Бодрийярын онолыг дэлгэрүүлэн судалсан эрхмүүдийн дунд толгой цохих Славой Жижек (Slavoj Žižek) капитализм, соёлын онол, сэтгэл судлалын талаарх Бодрийярын үзэл бодлыг Лаканы психоанализтай холбон тайлбарласан. Тэрээр өнөөдөр бид бодит байдал болон медиа дүрслэл хоёрын ялгааг ойлгохоо больсон гэж үзсэн ба улс төр, дайны талаарх мэдээлэл хүртэл хүмүүсийн сэтгэл хөдлөлд нийцүүлэн боловсруулагдсан үзүүлбэр (spectacle) болж хувирсан тухай бичиж байсан.

Нэн шинэ үеийн судлаачид ч Бодрийярын үзэл баримтлалуудыг өнөөгийн бидний нөхцөл байдалд хэрхэн хэрэгжиж байгааг судалж, бидний технологитой харилцах харилцаа, соёлын өөрчлөлтийг гүнзгийрүүлэн ойлгоход хувь нэмэр оруулж байгаагаас дурдвал. MIT-ийн антропологийн профессор Наташа Доу Шюл (Natasha Dow Schüll) дижитал технологи, ялангуяа мөрийтэй тоглоомын машин болон тэдгээрийн хэрэглэгчдийн зан төлөвийн талаар судалдаг. Түүний "Addiction by Design" ном нь хүмүүсийн технологитой харилцах харилцааг Бодрийярын хэт бодит байдал ойлголтоор тайлбарладаг.           Дараагийн дурдвал зохих судлаач MIT-ийн профессор Шэрри Тюркл (Sherry Turkle) технологи, өөрийн мэдрэмж, харилцааны талаар судалдаг ба түүний “Хамтдаа ганцаар” ("Alone Together") ном нь хүмүүсийн нийгмийн сүлжээ, дижитал харилцаанд хэрхэн автдагийг, энэ нь Бодрийярын симуляц ойлголттой хэрхэн нийцэж байгааг харуулдаг. Төгсгөлд нь Калифорнийн их сургуулийн профессор Кристофр Болл (Christopher Boll) виртуал бодит байдал, хиймэл оюун ухаан, дижитал медиагийн талаар судалдаг талаар дурдах ёстой байх. Түүний судалгаанууд ч Бодрийярын онолуудыг орчин үеийн технологийн хөгжилтэй холбон тайлбарладаг.

Бодрийяр болон өнөөдөр нэр дурдагдсан эрхмүүд, тэдгээрийн үзэл санаа нь өнөөгийн бидэнд амьдарч буй эрин үе, технологийн хөгжил, нийгмийн сүлжээ, мэдээллийн дайн, хиймэл дүр төрх бүхий виртуал орчныг илүү сайн ойлгоход тус болон та бүхэнд цаашид уншин судалж өөрийн бодит байдлыг, амьд орчин ахуй, амьд харилцааны сайн сайхан талуудыг олж харан, нандигнан хадгалах сэдэл болуужин.